Lex' Column

Column mei 2012

Muzikale hallucinaties en dwangklanken...

Het is zeldzaam als mensen geen enkele affiniteit hebben met muziek, zoals die op onze planeet klinkt. Voor vrijwel ieder van ons heeft muziek een bepaalde kracht, ongeacht of we de muzikale klanken zelf produceren of er 'alleen maar naar luisteren'. Wetenschappers menen inmiddels te kunnen concluderen dat muziek, in alle vormen, zodanig in de menselijke natuur geworteld is dat ze als aangeboren moet worden beschouwd. Ons motorisch systeem en ons gehoor en zenuwstelsel zijn werkelijk perfect ingesteld op het maken en beleven van door medemensen 'georganiseerd geluid'.
De meesten van ons gaan op een praktische en vanzelfsprekende manier om met muziek: we zingen, bespelen een instrument of luisteren naar opnames. De mens is hiervoor, zowel motorisch als neurologisch,
meer dan uitstekend toegerust. We staan vaak niet stil bij de werking van de complexe en voor ons vanzelfsprekende processen in ons lichaam en onze hersens. Vooral niet als alles, min of meer, volgens plan verloopt. Toch kunnen kunnen onze neurale circuits 'muzikaal' een eigen leven gaan leiden en vreemde spelletjes met ons spelen. Zo kan bepaalde muziek bij sommige mensen een toeval opwekken en worden anderen ernstig geplaagd door zogeheten 'muzikale hallucinaties'. Er is een gedocumenteerde casus van een man die, elke keer als er een opname van Frank Sinatra gespeeld werd, een epileptische aanval kreeg. Bij muziek-hallucinaties wordt de muzikale verbeelding van iemand zodanig excessief en onbeheersbaar dat dit arme schepsel dag en nacht met onophoudelijke herhaling van pakkende deuntjes getreiterd wordt.

Ieder van ons kent het verschijnsel dat een bepaalde melodie of een fragment hiervan, langere tijd in onze hoofd blijft rondzingen. Dat is op zich geen ongewoon verschijnsel. Ons neuraal systeem is kort daarvoor ongetwijfeld een aanzienlijke periode intensief 'gebombardeerd' geweest met een lied en ons brein reproduceert daarna voortdurend uit zichzelf, een pakkend of anderszins opmerkelijk gedeelte uit deze melodie. Soms zelfs zo lang dat wij of onze omgeving er behoorlijk genoeg van krijgen. Dit is echter allemaal nog te overzien. Maar wat als je onophoudelijk, Day In Day Out, geplaagd zou worden door een thema of motief uit een opera of als er sirenes, trams, klokken of zelfs een heel orkest onafgebroken in je hoofd klinken? De medische wetenschap heeft nog geen verklaring voor deze muzikale hallucinaties en evenmin een afdoende remedie. De artsen proberen de opdringerige geluiden met medicatie te dempen of de geplaagde patiënt met therapie de mogelijkheid te geven zelf de liedthema's in zijn hoofd te wijzigen.

Een wellicht aanverwante, maar onschuldige en eigenlijk ook wel vermakelijke vorm van muzikale hallucinaties zijn de 'dwangklanken'. Dit is geen medische term, maar een woord dat ikzelf bedacht heb voor een verschijnsel dat ik persoonlijk al jaren ken, maar dat ik nu ook af en toe bij collega's en vrienden waarneem. Dat is het verschijnsel dat handelingen, gevoelens en zelfs voorspellingen vooraf, tijdens of achteraf becommentarieerd worden met fragmenten van liedjes mét ter zake doende tekstfragmenten.
Zo hoorde ik als jongeman al fragmenten uit Queen's 'Bohemian Rhapsody' luid in mij opwellen op de momenten dat ik ergens helemaal niet wilde zijn: 'I just gotta get out, just gotta get out right of here!'
Een collega, die toch ook inmiddels al de veertig gepasseerd is, zei mij eens dat hij voortdurend 'Dirty Old Man' van The Three Degrees door zijn hoofd hoorde jengelen, toen hij met een veel jongere studente een keer uit eten was geweest. En een vriendin van mij werd eens wakker met een tekstregel uit de musical 'Jozef', waarin iets gezegd werd over 'Het Beloofde Land'. Toen ik naar haar toekomstplannen vroeg, zei ze mij dat haar een aantrekkelijke baan in het buitenland was aangeboden en dat ze niet zeker wist of ze die wel of niet moest aanvaarden...
Een adequate beschrijving en verklaring voor dit fenomeen der 'dwangklanken' ben ik tot nu toe nog nergens tegengekomen. Hoewel Oliver Sacks in zijn voortreffelijke boek 'Musicofilia' een geval beschrijft van een vrouw die al geruime tijd last had van kwellende, schelle brandweersirenes. Onder de invloed van medicijnen werd dit probleem enigszins behapbaar en kwamen er korte, zich herhalende, liedfragmenten voor in de plaats. Op een gegeven moment viel haar echter op dat impulsen uit de omgeving en de context waarbinnen ze handelingen verrichtte, meehielpen om gerelateerde fragmentjes te produceren. Zo hoorde ze bij het naderen van een kerk 'O Come, All Ye Faithful' in haar hoofd en na het bakken van een Franse appeltaart hallucineerde ze de volgende dag 'Frère Jacques'.

Hmmm... inderdaad, ja... dit lijkt ergens wel op mijn 'dwangklanken'...

©Lex Hakker, 1 mei 2012

Bron:
'Musicofilia' / Oliver Sacks, / Uitg.: Meulenhoff (2007)

Column dec 2011/jan 2012

Lex' Column

'De Stem: baren, gapen en Dunham'

We spreken, we zingen... voor ons volkomen normaal. En toch is spreken en zingen, goed beschouwd, de secundaire functie van de larynx of het strottenhoofd, het mechanisme waarmee politici, dominees, zangers en voetbalsupporters onze oren folteren of strelen. Het strottenhoofd is een orgaan waarin een subtiel bouwwerk van spieren, pezen, botten, kraakbeen en zenuwen samenwerkt om door middel van de ademstroom geluid te maken.
De oorspronkelijke, primitieve en dus primaire functie van de larynx is het vermogen om de in het strottenhoofd aanwezige stemplooien (ook wel stembanden genoemd) te sluiten om te kunnen persen, zoals dat bijvoorbeeld gebeurt bij het baren van een kind. Of, zoals we vaak ongemerkt doen, bij het ontlasten en bij zwaar tillen. Maar ook bij primaire functies als het hoesten en gapen speelt het strottenhoofd een rol.
Het opmerkelijke is dat er bij al deze elementaire handelingen geluid geproduceerd wordt. Nog een stapje verder en je kunt stellen dat eigenlijk bij elke uiting van emotionele aard een geluidje wordt gemaakt, denk aan pijn, verbazing en orgasme. Het bijzondere is dat al deze min of meer emotionele uitingen over het algemeen in klinkerklanken zijn. En er is veel voor te zeggen om hierin ook de oorsprong van het zingen te zien. Het zingen is immers ook een 'klinker-aangelegenheid'? Zangers zoeken naar de mooiste, rondste en volste klinkerklank. Ze werken vele jaren nauwgezet aan de juiste resonantie van hun a-e-i-o-u-klanken.
De medeklinkers daarentegen, bestaan uit geluiden die door lippen, tong en verhemelte worden geproduceerd en het stemgeluid speelt hier geen of een bescheiden rol. Over het gebruik van klinkers en medeklinkers zijn zwaarwichtige werken geschreven, maar het is wellicht nergens te vinden dat twee groten zangers uit de lichte muziek op twee geheel verschillende manieren hun repertoire interpreteerden. De onvergelijkelijke Ella Fitzgerald zong alle klinkers van haar teksten mooi lang en rond. Frank Sinatra echter, de meester-interpretator, was wellicht de enige zanger die het klaarspeelde om op unieke en markante wijze met korte klinkers en nota bene ook met lange medeklinkers menige song de ultieme uitvoering te geven! ('That would bore me teriffffic'ly too...')!1)

Over markant zingen gesproken. In onze West-Europese cultuur zijn we vertrouwd met het traditionele zingen. Popmuziek, musical en in mindere mate opera, klinken ons bekend in de oren. Maar in andere culturen wordt ook op andere manieren gezongen. Tibetaanse monniken maken bijvoorbeeld gebruik van de mysterieuze, zware keelzang en in Tuva (Rusland/Mongolië) wordt, naast deze techniek, ook boventoonzang of fluit(zang)2) gepraktiseerd. De zware keelzang wordt verkregen door het strottenhoofd op een bepaalde manier te 'kantelen' en de stembanden uitermate te ontspannen3). Het 'fluitzingen' wordt verkregen door de klinkers op een bepaalde, zeker niet klassieke manier, te vormen, met de tong in een totaal andere stand dan bij het traditionele zingen het geval is. Hierdoor worden uitermate ijle, hoge tonen geproduceerd, die in de geluidsleer boventonen genoemd worden. De groep Huun-Huur-Tu uit Tuva is inmiddels wereldberoemd met hun optredens met traditionele boventoonzang.

En wat is nu het verschil tussen Achmed the Dead Terrorist en een priester uit, laten we zeggen, de neolithische trechterbeker-cultuur? (En waar gaat dít nu weer over...?) Oké, genoeg nagedacht, hier het antwoord: Achmed leent zijn stem van buikspreker Jeff Dunham en de archaïsche priester leende zijn stem aan de godenbeelden in zijn tempel.
Het zogenaamde 'buikspreken' behoort tot de oudste kunstvormen van de wereld. De oudste kronieken getuigen van het feit dat het 'buikspreken' door zowel religieuze als politieke leiders als manipulatie-middel werd ingezet. Geheimzinnige stemmen klonken, schijnbaar vanuit het niets, in donkere samenkomst-ruimtes en duistere tempels. De priester, die de edele kunst van het buikspreken verstond, wendde zijn gave aan om zijn sidderende volgelingen te laten gehoorzamen door een afgod tot hen te laten spreken. Deze godsdienaar kon inderdaad de suggestie wekken om met een speciale stem-techniek de afgodsbeelden in verschillende hoeken van de ruimtes te laten spreken. Het arme volk, verlamd door deze bovennatuurlijke vertoning, volgde uiteraard gedwee de religieuze wetten en geboden opgelegd door deze, met stem begiftigde houten of stenen afgod.

Tegenwoordig wordt het buikspreken alleen nog als amusement gebruikt (hoewel je soms denkt dat er bij hedendaagse politici vaak ergens stiekem een man of vrouw achter de coulissen iets voor staat te lezen, terwijl, laten we zeggen, iemand als (ex-)president Bush tegelijkertijd staat te mimen en druk te gebaren). De techniek van het buikspreken is in al die eeuwen niet veranderd en op dit moment viert de meester-buikspreker Jeff Dunham4), met name met zijn creatie Achmed the Dead Terrorist, grote triomfen. Dunham beheerst het metier uitstekend en paart bovendien nog een cabareteske benadering aan zijn opmerkelijke gave.
Het is echter ook hier de vraag, als je goed naar de teksten luistert die hij Achmed laat uitspreken, of er toch niet enigszins sprake is van het ventileren van een mening... dus of er, ergens vanuit een duister hoekje, toch ook niet een soort van beïnvloeding of manipulatie plaatsvindt...

Lex Hakker
Leiderdorp, 20 december 2012

1) 'I Get A Kick Out Of You'/Cole Porter
2) http://www.youtube.com/watch?v=RxK4pQgVvfg&feature=related
(Huun-Huur-Tu/'fluitzang')
http://www.youtube.com/watch?v=z65RLda-SRg&feature=fvwrel
(Boventoonzingen deel 1)
http://www.youtube.com/watch?v=WUeJkUYAijw&feature=watch_response
(Boventoonzingen deel 2)
3) http://www.youtube.com/watch?v=i0djHJBAP3U&feature=related
(Huun-Huur-Tu/'keelzang')
4) http://www.youtube.com/watch?v=1uwOL4rB-go
(Jeff Dunham & Achmed the Dead Terrorist)

Bronnen:
- 'The Art Of Musical Conducting' / David Whitwell / Uitg.: Whitwell Books
- 'How to become a ventriloquist' / Edgar Bergen / Uitg.: Dover
- www.rondjestem.nl
______________________________________________________________________________________________

Column Lex Hakker

'Dirigent heeft dringend koor nodig'
Er is heel veel lust in Nederland. Zanglust, wel te verstaan...
Gelukkig wel. Dat doet eenieder goed.
Nederlanders lijken de laatste jaren, naast hun wereldbefaamde handels- en nijverheidsinstelling, steeds meer een zanglustig volkje te worden. Toen ik op school zat, hééél lang geleden, was deze trend met geen mogelijkheid te voorspellen. Nederlands volksgezang heeft altijd een lompe, enigszins boerse inslag gekend en op de lagere en middelbare school kreeg je in veel gevallen muziekles van een meester of juf die het zingen het liefst per direct bij wet verboden zag.. De miraculeuze en nooit meer te stuiten opmars van de popmuziek in de zestiger jaren heeft ongetwijfeld bijgedragen tot de bevrijding van het tot dan toe geketende Nederlandse calvinistische zang-gen. Maar ook door de al even onstuitbare opkomst van de digitale media in de jaren negentig sloegen de jongeren, massaal aan het imiteren van Britney Spears, Micheal Jackson, Spice Girls en andere tot de verbeelding sprekende sterren.
Heden ten dage blijkt de bevrijde zanglust zich te manifesteren in succesvolle programma's als Idols, X-factor en Voice Of Holland. Zangvrienden en -vriendinnen die niet zo ambitieus zijn of een gezonde dosis zelfkennis hebben, vieren hun lusten bot in een zangvereniging, dat tegenwoordig trots door het leven mag gaan als 'popkoor'. Dat was in de jaren zestig en zeventig eenvoudig niet denkbaar.
Ook voor popkoren staan dirigenten*). Een dirigent is een mens met een status aparte. Hij*) doet zijn best om met slechts één paar oren, één paar ogen en één paar handen (arm schepsel!) een groep energieke individuen in het muzikale gareel te houden. Deze man of vrouw verricht wonderen, dat lijdt geen twijfel!

'Koor zoekt dringend dirigent'
De laatste jaren las ik nogal eens een advertentie waarin een koor een dirigent vroeg. Wat veelal opviel was de enorme berg vaardigheden en talenten waarmee het koorbestuur zo'n man of vrouw gezegend wilde zien. Bij voorkeur moest de nieuwe dirigent iemand zijn met een (bijna) afgeronde Conservatorium-opleiding, piano-spelend en didactisch/communicatief een toppertje. Bovendien was een technische aanleg een pré (moest midi-bestanden of mp3's kunnen maken). Hij moest zangcoach zijn, een amateur-psycholoog, kunnende tapdansen, koorddansen, goochelen en dan nog het moeilijkste: hij moet ook nog 's charismatisch zijn en gevoel voor humor hebben! (Bij de overheid zou je in schaal 14 betaald worden voor een combinatie van deze eigenschappen!).
Laatstelijk, op één van de té warme herfstdagen, dacht ik: hmmm.... waaraan zou een individueel koorlid en een koor als geheel nu eigenlijk moeten voldoen om voor alle betrokkenen, inclusief dirigent en publiek, een bevredigend eindresultaat op te leveren?
Heel toevallig (maar wat is 'toevallig'?) kreeg ik toen ook nog 's twee boekjes in handen, waarin een paar alinea's gewijd waren aan dit onderwerp**). Gretig begon ik te lezen en het was meteen al raak, want in de eerste regel werd al gesteld dat een koorlid 'een oprechte intensiteit moest hebben om gezamenlijk in een koor te willen oefenen tot er een mooi eindresultaat bereikt is'. En daar bovenop nog 's het verlangen om iets te leren en de bereidheid om daar iets voor te doen. Pfoeehhh...! dacht ik.... dat is nogal wat...! Als dat maar goed komt! Ik durfde bijna niet verder te lezen, want hetzelfde boekje raadde ook aan om -hoewel niet eindeloos- lastige muzikale passages te herhalen zonder 'dat de dirigent zich daarvoor hoeft te verontschuldigen', want zo las ik: 'een koor groeit door flink te studeren'.
En door te luisteren. Vooral door te luisteren naar elkaar.

Eenheid
Een koor dient als een eenheid te klinken, een goed mengend geheel. Dit resultaat wordt onder andere verkregen door te zingen met dezelfde (stem)kleur, dezelfde uitspraak van de woorden en met dezelfde intensiteit. In een koor zouden de zangers dienen te luisteren naar de kleur en uitspraak van de andere zangers, naar het gebruik van hetzelfde ritme en tempo en proberen zich deze facetten eigen te maken.
' Maar daar heb je toch een dirigent voor?!' zou je natuurlijk meteen willen uitroepen. Natuurlijk is een dirigent belangrijk voor zaken binnen het koor als balans, het volume en de gelijkheid. Toch kan een dirigent niet alles doen en zeker niet alles tegelijk: 'Een dirigent is nergens zonder goede zangers', staat er in een boekje van Tijs Krammer. Vanzelfsprekend coacht en loodst een dirigent het koor door de song heen, maar de zangers dragen zelf de verantwoordelijkheid om als een geheel, als een totaliteit te klinken. Een dirigent bewaakt niet zozeer de kleur en de balans, maar hij leert de zangers om zelf te participeren in deze processen, met andere woorden: hij leert de zangers naar elkaar te luisteren.
Goed luisteren naar de andere zangers in je stemgroep en de rest van het koor is vooral een attitude. Een state of mind. Je moet het belang ervan inzien en je moet voor een groter doel gaan dan alleen het zingen van je eigen partij (hoewel dat soms al moeilijk genoeg kan zijn!).
Maar het is toch een stimulerend idee dat de klank van het koor als geheel daar beter van kan worden?!

Hmmm... dacht ik weer. Interessant... 'Koor zoekt dringend dirigent', maar voor hetzelfde geld staat er: 'Dirigent heeft dringend koor nodig'! Dit zou ik eigenlijk allemaal eens ergens op moeten schrijven... je weet nooit wie je daar nog eens een plezier mee doet...!

Lex Hakker
November 2011

*) lees: 'mannelijke en vrouwelijke dirigenten' en 'zij'

**)
Bronnen:
'Conducting a Choir' van Imogen Holst. Uitgave: Oxford University Press (1990)
'Een en al oor' van Tijs Krammer. Uitgave: Harmonia (2011)